স্বাধীন ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ ধাৰা [Trend of Political Economy of India after Independence]

        সাধাৰণতে শাসনৰ গাদীত থকা ৰাজনৈতিক দলৰ মতাদৰ্শ অনুসৰিয়েই অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্তবিলাক গ্ৰহণ কৰা হয় বাবে সংশ্লিষ্ট দেশখনৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ ছবিখন সহজে বুজি পোৱা যায় ।  কিন্তু, ভাৰতত সকলো সময়তে এই সাধাৰণ ধাৰণা অনুসৰি অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্তবিলাক ল’ব পৰা পৰিৱেশ নাছিল । মাজে সময়ে স্ববিৰোধী নীতি গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হোৱাৰ ফলত দেশখনৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি কিছুমান আমোদজনক পৰিস্থিতিৰ মাজেৰে আগবাঢ়িছে ।

বহলাই কোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই যে ব্ৰিটিছে প্ৰায় দুশ বছৰ শাসন কৰাৰ পিছত অৰ্থনৈতিক দিশত দেশখন কোঙা হৈ পৰিছিল । সামগ্ৰিক উন্নয়নত সমাজবাদ আৰু পুঁজিবাদৰ প্ৰয়োজনৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছত দেশখনত মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল । মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল যদিও প্ৰথম অৱস্থাত পুঁজিবাদতকৈ সমাজবাদৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল ।  পঞ্চ বাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে প্ৰথমে বৃহৎ উদ্যোগ স্থাপনত অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল আৰু পিছলৈ কৃষিৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰি ‘সেউজ বিপ্লৱ’ৰ সূচনা কৰা হৈছিল ।  ১৯৬৯ চনত ১৪টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ জৰিয়তে দেশখনত সমাজবাদী ব্যৱস্থা অধিক কটকটীয়া কৰি তোলা হৈছিল । চুবুৰীয়া দেশৰ বিৰূদ্ধে চলা যুদ্ধ-বিগ্ৰহ আৰু খৰাঙৰ দৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগে প্ৰচলিত অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ যোগেদি কৰিব বিচৰা দেশখনৰ উন্নয়নত প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে দেখা দিছিল । তদুপৰি, সমাজবাদী ব্যৱস্থাত প্ৰয়োজনাধিক ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ থকাৰ ফলত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত অনাৱশ্যক বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল । সমাজবাদী ব্যৱস্থাই অগ্ৰাধিকাৰ পাইছিল বাবে ১৯৪৭ চনৰ পৰা ১৯৮৪ চনলৈ ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাক কিছুমান অৰ্থনীতিবিদে ‘সমাজবাদী যুগ’ (Socialism Era) হিচাপে অভিহিত কৰে । সমাজবাদী ব্যৱস্থাৰ বিফল হৈছিল বাবে পুঁজিবাদক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ উদ্দেশ্যে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ সম্প্ৰসাৰণক উৎসাহ প্ৰদানেৰে অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু বিশ্বায়নক আদৰণি জনাই যোৱা শতিকাৰ অষ্টম দশকত ভাৰতত উদাৰবাদৰ সূচনা কৰা হৈছিল (ৰাজীৱ গান্ধীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত) । অৱশ্যে, সেই সময়ত দেশখনত উদাৰবাদক মুকলিকৈ আদৰি লোৱা হোৱা নাছিল । সেয়েহে ১৯৮৪ চনৰ পৰা ১৯৯১ চনৰ সময়ছোৱাৰ উদাৰবাদক অৰ্থনীতিবিদ অৰবিন্দ পানাগাৰিয়াই ‘লুকাই চুৰকৈ কৰা উদাৰীকৰণ’ (Liberalization by stealth) হিচাপে অভিহিত কৰিছে । ১৯৯১ চনত দেশখনত প্ৰৱৰ্তন কৰা উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু বিশ্বায়ন নীতিৰ জৰিয়তে দেশখনত পুঁজিবাদৰ বাট অধিক সুগম কৰি নব্যউদাৰবাদৰ সূচনা কৰা হৈছিল । ১৯৯১ চনৰ পৰা বৰ্তমানৰ সময়ছোৱাক অৰ্থনীতিবিদ জগদীশ ভাগৱতীয়ে ‘ধুমুহাৰ সংস্কাৰ’(Reform by Storm) হিচাপে অভিহিত কৰিছে ।  কিন্তু, দেশখনত নব্যউদাৰবাদ প্ৰৱৰ্তনৰ পথ মসৃণ নাছিল । পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল বাবে তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী শক্তিবোৰে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ বিৰূদ্ধে থিয় দিছিল । উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৯১ চনত গঠন হোৱা ‘স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চ’ই নব্যউদাৰবাদৰ বিৰূদ্ধে সমগ্ৰ দেশতে জনমত গঠন কৰিছিল ।  নব্যউদাৰবাদক গতি প্ৰদান কৰা ‘বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা’ৰ দৰে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাবোৰ ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশৰ বাবে উপকাৰত নাহে বুলি ‘স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চ’ই প্ৰচাৰ চলাইছিল । ‘স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চ’ৰ একাংশ নেতাই বিশ্বায়নক সাম্ৰাজ্যবাদৰ নতুন ৰূপ হিচাপে অভিহিত কৰিছিল ।  কিন্তু, শাসনত থকা তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী ৰাজনৈতিক দলবোৰে বুজি উঠিছিল যে দেশখনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ স্বাৰ্থত নব্যউদাৰবাদক অগ্ৰাহ্য কৰা সম্ভৱ নহয় । আচলতে, নব্যউদাৰবাদক লৈ তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী শক্তিবোৰৰ মাজতে মতভেদৰ সৃষ্টি হৈছিল । এহাতে ৰাজনৈতিক দলবোৰে নব্যউদাৰবাদক আদৰণি জনাইছিল । আনহাতে, ৰক্ষণশীল তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনবোৰে নব্যউদাৰবাদৰ বিৰূদ্ধে থিয় দিছিল ।  একে আদৰ্শৰ সংগঠনবোৰৰ মাজত দুটা ফৈদৰ মাজত ঘটা সংঘাত দূৰ কৰাৰ বাবে অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ দৰে আগশাৰীৰ নেতাই চেষ্টা চলাবলগীয়া হৈছিল ।  ১৯৯৬ চনত নিৰ্বাচনী সভাত নেতাগৰাকীয়ে কৈছিল যে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক দলে নব্যউদাৰবাদ আৰু বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানীৰ বিৰূদ্ধাচৰণ নকৰে । বিদেশী বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানীৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতীয় পুঁজিপতিয়ে ভাৰতৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত বিনিযোগ কৰাটোহে তেওঁলোকে বিচাৰে ।  বাজপেয়ীৰ এই মন্তব্যৰ পিছতে দেশখনত স্বদেশী সামগ্ৰীৰ নামত (Brand) বজাৰৰ দ্ৰুত উত্থান ঘটিবলৈ ধৰিলে (বাজপেয়ী ডাঙৰীয়াৰ মন্তব্যৰ পিছত কেইগৰাকীমান ভাৰতীয় পুঁজিপতিৰ উত্থান মনকৰিবলগীয়া) । ভাৰতীয় পুঁজিপতিয়ে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ বাবে কিছুমান আমোদজনক চিন্তাধাৰাৰ সূচনা হ’বলৈ ধৰিলে । উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতীয় পুঁজিপতিয়ে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ উপভোগক ‘দেশপ্ৰেমমূলক উপভোগবাদ’ (Patriotic Consumerism) হিচাপে প্ৰচাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱা দেখা গ’ল । অৱশ্যে, এনেকুৱা নহয় যে বাজপেয়ীয়ে তেখেতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী সামাজিক-সাংস্কৃতিক শক্তিবোৰৰপৰা নব্যউদাৰবাদ নীতি গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বানৰ সম্মখীন হোৱা নাছিল ।  কিন্তু, নিজে অন্তৰ্ভূক্ত হোৱা আদৰ্শৰ শক্তিবোৰৰপৰা অহা প্ৰবল প্ৰত্যাহ্বানৰ পিছতো নেতাগৰাকীয়ে নব্যউদাৰবাদৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত থমকি ৰোৱা নাছিল ।  মনকৰিবলগীয়া যে বাজপেয়ীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালতে নিৰ্বিনিয়োগৰ বাবে এটা সুকীয়া মন্ত্ৰালয় গঠন কৰা হৈছিল (যাক বৰ্তমান ‘বিনিযোগ আৰু ৰাজহুৱা সম্পত্তি ব্যৱস্থাপনা বিভাগ’ হিচাপে জনা যায়) । সেই সময়ত (১৯৯৯-২০০৪) নব্যউদাৰবাদক কিমান আগ্ৰহেৰে সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱা হৈছিল এই মন্ত্ৰালয়টোৰ গঠনে তাৰ প্ৰমাণ দিয়ে । মনকৰিবলগীয়া যে ১৯৯১ চনত ড° মনমোহন সিং বিত্তমন্ত্ৰী হৈ থকাৰ সময়তে দেশখনত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ সাধন কৰা হৈছিল । গতিকে, ড° সিঙৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত স্বাভৱিকতে ভাৰতত নব্যউদাৰবাদৰ ধাৰা শৃংখলাবদ্ধভাবে আগবঢ়াই নিয়া হৈছিল । ভবা হৈছিল যে বিশ্ব অৰ্থনীতিত ভাৰতে কৃতকাৰ্য হ’ব নোৱাৰাৰ মূল বাধা আন্ত:গাঁঠনিৰ পয়ালগা অৱস্থা । সেয়েহে, আন্ত:গাঁঠনিৰ উন্নয়নৰ উদ্দেশ্যে চৰকাৰে নিজাববীয়াকৈ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ উপৰি ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত খণ্ডৰ যুটীয়া (Public-Private Partnership) ব্যৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল ।

            ভাৰতৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি নব্যউদাৰবাদৰ ভিত্তিতে গঢ়ি উঠিছে ।  কিন্তু, পূৰ্বৰ তুলনাত নব্যউদাৰবাদৰ প্ৰকৃতি আৰু প্ৰসাৰৰ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে ।  ১৯৯১ চনত একপ্ৰকাৰ বাধ্যত পৰিয়েই নব্যউদাৰবাদক আদৰণি জনাবলগীয়া হোৱাত ৰাজনীতিক আৰু পুঁজিপতিৰ মাজত ঘনিষ্ঠতা গঢ়ি উঠিছিল ।  সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিত এই ঘনিষ্ঠতা অধিক দ্ৰুত ৰূপত গঢ়ি তোলা দেখা গৈছে ।  ২০১৪ চনৰ নিৰ্বাচনৰ সময়ত নৰেন্দ্ৰ মোদীক নব্যউদাৰবাদৰ গোড়া সমৰ্থক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি ‘ব্যৱসায়িৰ পচন্দৰ প্ৰাৰ্থী’ (The preferred candidate of corporate capital), ‘ভাৰতৰ থেচাৰ মহূৰ্ত’ (India’s Thatcher moment) আদি অলংকাৰেৰে অংলকৃত কৰা হৈছিল ।  শ্ৰী মোদীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত নিগম কৰৰ তীব্ৰ হ্ৰাসকৰণে (পূৰ্বৰ ৩০-২২ শতাংশৰ পৰা বৰ্তমানৰ ২৫-১৫ শতাংশলৈ) এই অলংকাৰবোৰৰ যুক্তিযুক্ততাকে প্ৰতিফলিত কৰিছে ।  কিন্তু, ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী আদৰ্শক বৰ্তাই ৰখাৰ স্বাৰ্থত নব্যউদাৰবাদ ব্যৱস্থাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱাও দেখা গৈছে । আচলতে, ভাৰতৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি নব্যউদাৰবাদক এৰাই চলিব নোৱাৰে আৰু একেসময়তে অনিয়ন্ত্ৰিত নব্যউদাৰবাদে যাতে তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী আদৰ্শক তল পেলাব নোৱাৰে সেয়াও দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিবলগীয়া হৈছে । সেয়েহে, দেশখনৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদ আৰু নব্যউদাৰবাদ-এই পৰস্পৰ বিৰোধমূলক ব্যৱস্থাক সামৰি এটা মিশ্ৰ ব্যৱ্স্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা হৈছে ।  এই ব্যৱস্থাৰ ফলত নব্যউদাৰবাদে এটা নতুন দিশত গতি কৰাৰ উপক্ৰম হৈছে ।

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ১০ এপ্ৰিল ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৪]