Monday, 16 November 2026

নব্যউদাৰবাদৰ পিছত কি ? (What after Neoliberalism?)

             বিশ্বত ৰাষ্ট্ৰ অনুসৰি ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ (Political Economy) পাৰ্থক্য থাকে । কিন্তু, ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিকভাবে শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰবোৰে যি ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলে সেই ব্যৱস্থাটোৱেই বিশ্বত প্ৰাধান্য লাভ কৰে আৰু সেই ৰাষ্ট্ৰবোৰৰ নিয়ন্ত্ৰণতে ব্যৱস্থাটো চলি থাকে ।  সাম্প্ৰতিক সময়ত সমগ্ৰ পৃথিৱীতে নব্যউদাৰবাদৰ আধিপত্য চলি আছে । যিবোৰ ৰাষ্ট্ৰই নব্যউদাৰবাদৰ বিৰোধিতা কৰিছে, সেই ৰাষ্ট্ৰবোৰক বিভিন্ন হেঁচা প্ৰয়োগ কৰি ব্যৱস্থাটোক মানি ল’বলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছে । আনকি সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰি হ’লেও সেই ৰাষ্ট্ৰবোৰক নব্যউদাৰবাদৰ আৱেষ্টনীত সুমুৱাই লোৱা হৈছে ।

যোৱা শতিকাৰ সপ্তম/অষ্টম দশকত বিশ্বৰ কেইগৰাকীমান ৰাজনৈতিক নেতা আৰু অৰ্থনীতিবিদে অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰত লোৱা বলিষ্ঠ পদক্ষেপৰ যোগেদি নব্যউদাৰবাদৰ সূচনা কৰা হৈছিল ।  ১৯৭৮ চনত ডেং জিয়াওপিঙে কমিউনিষ্ট শাসিত অৰ্থনীতিৰ উদাৰীকৰণৰ দিশত চীনত প্ৰথমে গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল ।  ডেঙে পুঁজিবাদী গতিশীলতাৰ পথ মুকলি কৰাৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰখনৰ সুস্থিৰ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ (Steady Economic Growth) হাৰ অতুলনীয় দেখা গৈছিল । পল ভলকাৰ নামৰ অৰ্থনীতিবিদজনৰ চিন্তা অনুসৰি ১৯৭৯ চনত কম সময়ৰ ভিতৰতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভৰ মু্দ্ৰাগত নীতিৰ তীব্ৰ পৰিৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যি নীতিয়ে পুঁজিবাদৰ বাট আগতকৈ অধিক সুগম কৰি তুলিছিল ।  ১৯৭৯ চনত মাৰ্গাৰেট থেচাৰ ব্ৰিটেইনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত শ্ৰমিক সংগঠনৰ ক্ষমতা হ্ৰাস কৰিছিল আৰু একেসময়তে মুদ্ৰাস্ফিতিৰ হাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল । ৰ’নাল্ড ৰেগানে ১৯৮০ চনত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হোৱাৰ পিছত শ্ৰমিক সংগঠনৰ শক্তি হ্ৰাস, উদ্যোগ, কৃষি আৰু সম্পদ আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ হ্ৰাস কৰা নীতিৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়াৰ ফলত বিশ্বত মুক্ত বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ অধিক সুগম আৰু দ্ৰুত কৰি তুলিছিল ।  ২০০৮ চনত বিশ্বত ঘটা অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাই নব্যউদাৰবাদৰ পতন ঘটাব বুলি ধাৰণা কৰা হৈছিল । কিন্তু, নব্যউদাৰবাদীসকলে কম সময়ৰ ভিতৰতে সেই মন্দাৱস্থা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হোৱাৰ ফলত ব্যৱস্থাটোৰ বাস্তৱ ভিত্তি প্ৰমাণিত হৈছিল ।

নব্যউদাৰবাদক এটা আদৰ্শ (an ideology), প্ৰশাসনৰ পৰিপাট্য (a mode of governance), নীতিৰ গোট (a policy package) আৰু পুঁজিবাদৰ বিশেষ ৰূপ (a particular form of capitalism) হিচাপে চাৰিটা মাত্ৰাত আলোচনা কৰা হয় (এই বিষয়ে অধিক জানিবৰ বাবে আগ্ৰহী পঠকে ষ্টেনজাৰ আৰু ৰয়ৰ ‘নিউলিবাৰিলিজম: এ ভেৰি ছ’ৰ্ট ইনট্ৰ’ডাকচন’ নামৰ গ্ৰন্থখন চাব পাৰে) । নব্যউদাৰবাদীসকলে সংশ্লিষ্ট ৰাষ্ট্ৰ বা অঞ্চলটোৰ সুবিধা অনুসৰি উল্লিখিত মাত্ৰাবোৰক ব্যৱহাৰ কৰে । ‘এ ব্ৰীফ হিষ্টৰি অফ নিউলিবাৰিলিজম’ নামৰ গ্ৰন্থখনত ডেভিড হাৰ্ভেই কৈছে যে নব্যউদাৰবাদে ব্যক্তিৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে । ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, ব্যক্তিগত সম্পত্তিৰ অধিকাৰৰ সুৰক্ষা আৰু মুক্ত বজাৰ ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত নব্যউদাৰবাদে আপোচ কৰিব নিবিচাৰে ।  নব্যউদাৰবাদ ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰই উল্লিখিত ব্যৱস্থাসমূহক সুৰক্ষা আৰু নিশ্চয়তা প্ৰদানৰ বাবে কাৰ্যপন্থা গ্ৰহণ কৰে । ৰাষ্ট্ৰৰ সামৰিক ব্যৱস্থা, আইন ব্যৱস্থা আদি এনেধৰণে সজাই লোৱা হয় যাতে উল্লিখিত ব্যৱস্থাসমূহৰ সুৰক্ষা আৰু নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো অসুবিধাৰ সৃষ্টি নহয় । নব্যউদাৰবাদৰ আদৰ্শক সমৰ্থন জনোৱা ৰাজনীতিক আৰু অৰ্থনীতিবিদসকলে দাবী কৰে যে ব্যক্তিগত উদ্যোগী, ব্যক্তি স্বাধীনতা আৰু দক্ষতা, সম্পত্তি সুৰক্ষাৰ শক্তিশালী ব্যৱস্থা আৰু মুক্ত বজাৰে উপভোক্তাক আটাইতকৈ বেছি সুৰক্ষা আৰু নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰাৰ উপৰি তেওঁলোকে ভালৰো ভাল সামগ্ৰী আৰু সেৱা উপভোগ কৰাৰ সুবিধা লাভ কৰে । শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ দৰে বজাৰ ব্যৱস্থা বিফল হোৱা দিশবোৰত প্ৰয়োজনৰ ভিত্তিত ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়্ন্ত্ৰণৰ ওপৰত নব্যউদাৰবাদীসকলে সমৰ্থন কৰে । কিন্তু, সেই নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰথম অৱস্থাতহে থকাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে । পিছলৈ এই দিশবোৰৰ ওপৰতো ক্ৰমান্বয়ে ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ হ্ৰাস কৰাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে ।

নব্যউদাৰবাদ ব্যৱস্থাই  কিছুমান চিন্তাজনক আৰ্থ-সামাজিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে । সাম্প্ৰতিক সময়ৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ প্ৰখ্যাত পণ্ডিত জোচেফ ষ্টিগলিট̢জে তেখেতৰ ‘দ্য ৰ’ড টু ফ্ৰিড’ম’  আৰু ‘পিপুল, পাৱাৰ এণ্ড প্ৰ’ফিটছ’ নামৰ গ্ৰন্থ দুখনত নব্যউদাৰবাদে সৃষ্টি কৰা সমস্যাসমূহ উদঙাই দিছে । তেখেতে কৈছে যে বাহ্যিকতা নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত নব্যউদাৰবাদৰ ভূমিকা সন্তোষজনক হোৱা নাই । ধনাত্মক বাহ্যিকতাৰ তুলনাত ঋণাত্মক বাহ্যিকতাৰ পৰিমাণ অধিক হৈছে । ৰাজহুৱা দ্ৰব্যৰ (যেনে-শিক্ষা, স্বাস্থ্য, প্ৰযুক্তি আৰু আন্ত:গাঁঠনি) উত্তৰণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰয়োজনতকৈ কম পৰিমাণে বিনিযোগ কৰা দেখা গৈছে ।  নব্যউদাৰবাদী নীতি হিচাপে সততে প্ৰয়োগ কৰা ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্ব (Public-Private Partnership) আৰ্হিত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ লাভ বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ লোকচান  বৃদ্ধি পাইছে । ৰাজহুৱা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি ব্যক্তিগত খণ্ডই তেওঁলোকৰ মুনাফাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰিছে । সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰত সাম্ভাব্য উৎপাদন আৰু প্ৰকৃত উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ মাজত বৃহৎ পাৰ্থক্য আহি পৰাৰ লগতে নিৱনুৱাৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে । উৎপাদনকাৰীসকলৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা হ্ৰাস পাইছে । যাৰ ফলত মুদ্ৰাস্ফিতি হৈছে আৰু প্ৰকৃত মজুৰি হ্ৰাস পাইছে । সম্পদৰ মালিকীস্বত্ত্ব, আয় উপাৰ্জন আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত বৃহৎ অসমতা আহি পৰিছে । গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক সংহতিৰ ক্ষেত্ৰত নব্যউদাৰবাদে আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিছে ।  ফলস্বৰূপে, নব্যউদাৰবাদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি থকা ৰাষ্ট্ৰবোৰত এটা অসুস্থ সামাজিক পৰিৱেশ বিৰাজ কৰিছে  ।

গোলকীকৰণৰ যুগত এফালে পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাক অৱজ্ঞা কৰিব নোৱাৰি, আনফালে সমাজবাদী ব্যৱস্থাৰ যোগেদি নব্যউদাৰবাদৰ সমস্যাসমূহ সমাধান কৰা সম্ভৱ নহয় ।  এই বিচাৰ্য বিষয়ৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি জোচেফ ষ্টিগলিট̢জ আৰু তেখেতৰ অনুগামীসকলে গ্ৰগতিশীল পুঁজিবাদক (Progressive Capitalism) নব্যউদাৰবাদৰ বিকল্প ব্যৱস্থা হিচাপে আগবঢ়াব বিচাৰিছে ।  প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদে ভৌতিক আৰু বিত্তীয় মূলধনৰ উপৰি সামাজিক মূলধন, বৌদ্ধিক মূলধন, সাংগঠনিক মূলধন আৰু প্ৰাকৃতিক মূলধন আদি সকলো প্ৰকাৰৰ মূলধনৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু বৃদ্ধিৰ ওপৰত সমানে গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে ।  গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক সংহতিৰ প্ৰতি ভাবুকি আহিব পৰা কোনো শক্তিকে প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদে সমৰ্থন নকৰে ।  প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য হ’ল এখন সুস্থ সমাজ গঢ়ি তোলা−যি সমাজত নাগৰিকৰ স্বাধীনতা ঝংকাৰিত হয়, নাগৰিকে নিজৰ সম্ভাৱনাক বাস্তৱত ৰূপান্তৰ কৰাৰ পৰিৱেশ পায়, তেওঁলোকৰ মাজত মিলাপ্ৰীতিৰ সুস্থিৰ উত্তৰণ ঘটে আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰি বহনক্ষম উন্নয়নৰ প্ৰতি অধিক সচেতন হয় ।

প্ৰশ্ন হ’ল- প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদৰ যোগেদি কেনেদৰে এখন সুস্থ সমাজ গঢ়ি তুলিব পৰা যাব ? প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদক সমৰ্থন জনোৱা ৰাজনীতিক আৰু অৰ্থনীতিবিদসকলে ইয়াৰ পথ দেখুৱাইছে । তেওঁলোকৰ মতে ঋণাত্মক ব্যাহ্যিকতা হ্ৰাস কৰাৰ বাবে ইতিমধ্যে প্ৰয়োগ কৰি থকা কৰ ব্যৱস্থাৰ সঠিক ৰূপায়ন কৰিব লাগিব । প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰাজহুৱা ব্যয় বৃদ্ধি কৰিব লাগিব । যথাসম্ভৱ বাণিজ্যিক নিষেধাজ্ঞা প্ৰয়োগ কৰি উদ্ভাৱনক প্ৰসাৰিত কৰা ঔদ্যোগিক নীতিৰ ওপৰত জোৰ দিব লাগিব । ৰাজহুৱা ব্যয় বৃদ্ধিৰ যোগেদি ৰাজহুৱা দ্ৰব্যৰ প্ৰচুৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কৃপণালি  কৰিব নালাগিব । প্ৰয়োজন হ’লে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ব্যয়ৰ যোগেদিও ৰাজহুৱা দ্ৰব্যৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব ।  নিৱনুৱাৰ বীমা, অৱসৰপ্ৰাপ্তসকলৰ নিৰাপত্তা, স্বাস্থ্য বীমা আদি সামাজিক সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰে অধিক মনোযোগ দিব লাগিব ।  সামাজিকভাবে উপকাৰত অহা পৰিৱেশৰ ওপৰত বিনিযোগ বৃদ্ধি কৰাৰ উপৰি সৰু আৰু মজলীয়া ব্যৱসায়ীক ঋণ প্ৰদান বৃদ্ধি কৰিব লাগিব (নব্যউদাৰবাদত বৃহৎ ব্যৱসায়ীক ঋণ প্ৰদান কৰাই নহয়, মাজে সময়ে তেওঁলোকক বৃহৎ পৰিমাণে ঋণ ৰেহাই দিয়াও দেখা যায়) । ব্যৱসায়িকসকলৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদত প্ৰতিযোগিতাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব লাগিব । প্ৰতিযোগিতাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টিৰ বাবে একত্ৰীকৰণ নিযিদ্ধ কৰা, ব্যৱসায়িক নিৰ্যতন নিষিদ্ধ কৰা, মৌন গোপন বুজাবুজি নিষিদ্ধ কৰা, একছেটীয়া ব্যৱসায় ৰোধ কৰাৰ বাবে ৰাজহুৱা বিনিযোগক বিকল্প হিচাপে প্ৰয়োগ কৰা ইত্যাদি নীতিসমূহ কঠোৰভাবে ৰূপায়ন কৰিব লাগিব । ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক অসমতা হ্ৰাস কৰাৰ উদ্দেশ্যে পূৰ্বে পুনৰ বিতৰণৰ ব্যৱস্থা (Pre-redistribution system), কৰৰ জৰিয়তে পুনৰ বিতৰণ আৰু ৰাজহুৱা ব্যয় সঠিকভাবে প্ৰয়োগ কৰিব লাগিব । 

নব্যউদাৰতাবাদৰ বিশ্বব্যাপী আধিপত্য আৰু গতিশীলতাৰ পিছতো ব্যৱস্থাটোৱে গুৰুতৰ আৰ্থ-সামাজিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে । প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদক নব্যউদাৰবাদৰ বিকল্প ব্যৱস্থা হিচাপে চিন্তাচৰ্চা কৰা হৈছে । প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদে ৰাষ্ট্ৰৰ ফলপ্ৰসূ হস্তক্ষেপ, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু সমতাপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক নীতিৰ জৰিয়তে নব্যউদাৰতাবাদৰ ব্যৰ্থতাসমূহ শুধৰণি কৰি পুঁজিবাদক পৰিত্যাগ নকৰাকৈয়ে এখন সুস্থ সমাজ গঢ়াৰ কাৰ্য্কৰী পথ দেখুৱায় । প্ৰকৃতাৰ্থত বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে বিশ্বৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহে প্ৰগতিশীল পুঁজিবাদক গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰয়োজন আহি পৰিছে ।  

[১১ নৱেম্বৰ ২০২৬ তাৰিখে দেৰগাঁও কমল দুৱৰা মহাবিদ্যালয়ত প্ৰদান কৰা ভাষণটোৰ লিখিত ৰূপ]

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ১৬ নৱেম্বৰ ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৫]

Sunday, 1 November 2026

কাৰ সৈতে বিহুৰ সংঘাত (Who is the conflcit of Bihu with)

            ‘আমাৰ অসম’ৰ ২৭ অক্টোবৰত প্ৰকাশিত সম্পাদকীয়টো পঢ়িলোঁ ।  সম্পাদকীয়টোত ঠিকেই কৈছে যে জিলাখনৰ নাম সলনি হ’লেই শ্ৰীভূমিত অসমীয়া জাতিসত্তাৰ শ্ৰীবৃদ্ধি হ’ব বুলি কোনেও ভবাতো নাছিলেই, সাংস্কৃতিক দল এটাক শাৰীৰিকভাবে অপদস্থ কৰি হতশ্ৰী হ’ব বুলিও কোনেও ভবা নাছিল ।  সম্পাদকীয়টোৰ মতে ৰাজহুৱা অনুষ্ঠান এটাত এদল মানুহে বিহুদলটোক অপদস্থ কৰি থকা দেখিও কোনেৱে বাধা দিবলৈ অহা নাছিল । ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল- অনুষ্ঠানটোত উপস্থিত থকা সৰহসংখ্যক মানুহৰে মন-মগজুত সেই সময়ত অসমীয়াৰ হিয়াৰ আমঠু বিহুৰ প্ৰতি ‘ভাল মনোভাৱ’ৰ অভাৱ আছিল বা বিহুদলটোক অপদস্থ কৰা লোকসকলক বাধা দিবলৈ কোনেও সাহস গোটাব পৰা নাছিল ।

কেৱল এটা বা একেজাতীয় সংগঠনৰ সৈতে অন্ধভাবে সংযুক্ত (Blindly Affiliated) হৈ থকা লোকসকলৰ একাধিক পৰিচয় নাথাকে । যিবোৰ মানুহৰ একাধিক পৰিচয় (Multiple Identity) নাথাকে, সেই মানুহবোৰৰ মানসিকতা অতি সংকীৰ্ণ হয় আৰু আনৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ বিদ্বেষ ভাব অধিক থাকে । একাধিক পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হোৱা মানুহবোৰৰ সহিষ্ণুতা অধিক হয়  (একাধিক পৰিচয় সম্পৰ্কে অধিক জানিবলৈ আগ্ৰহী পাঠকে অমৰ্ত্য সেনৰ ‘আইডেনটিটি এণ্ড ভাইঅ’লেঞ্চ’ নামৰ গ্ৰন্থখন চাব পাৰে) ।  মনকৰিবলগীয়া যে একশ্ৰেণীৰ মানুহে কিছুমান মানুহক একাধিক পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ সুযোগ নিদিয়াকৈয়ে ৰাখিব বিচাৰে । কাৰণ, একাধিক পৰিচয়ৰ পৰা বিৰত ৰাখিব পাৰিলে তেওঁলোকক শোষণ কৰি থাকিবলৈ সুবিধা হয় । এয়া মানুহক শোষণ কৰাৰ এটা নতুন প্ৰক্ৰিয়া । মজাৰ কথাটো হ’ল এই প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা শোষিত লোকসকলে ধৰিবই নোৱাৰে যে তেওঁলোকক শোষণ কৰিয়েই তেওঁলোকৰ তথাকথিত নেতাসকলে নিজৰ স্বাৰ্থ পূৰণ কৰি থাকে । বুজিবলৈ বাকী নাই যে ‘জয় শ্ৰীৰাম’ আওৰাই বিহুদলটোক অপদস্থ কৰা লোকসকলক একাধিক পৰিচয়ৰ পৰা বঞ্চিত কৰি ৰখা হৈছে ।  তেওঁলোকক যে মানসিকভাবে সংকীৰ্ণ কৰি তুলি শোষণ কৰি থকা হৈছে তেওঁলোকে ধৰিবই পৰা নাই । 

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ০২ নৱেম্বৰ ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৬]

Friday, 7 August 2026

মানৱতা আৰু আদৰ্শৰ সংঘাত (Humanity and Conflict of Ideology)

            বাৰিষা আহিলেই অসমত বান আহে । শেহতীয়াকৈ যোৰহাট, শিৱসাগৰ আৰু চৰাইদেউ জিলাত হৈ যোৱা বানপানীৰ ফলত (নে ধলপানী) জিলাকেইখনৰ লোকসকলৰ বিস্তৰ ক্ষতি হৈছে । বানপানীৰ সৈতে সচৰাচৰ মুখামুখি হোৱাৰ অভিজ্ঞতা নথকাৰ বাবে উল্লিখিত জিলাকেইখনৰ লোকসকলৰ ক্ষতিৰ পৰিমাণ আন জিলাৰ লোকসকলতকৈ বেছি হৈছে । ইতিমধ্যে আশীজনকৈ অধিক লোকৰ মৃত্যু হোৱাৰ খবৰ পোৱা গৈছে । বানপানীত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলক সহায়ৰ হাত আগবঢ়াবলৈ অসম আৰু অসমৰ বাহিৰৰ বিভিন্ন ব্যক্তি, প্ৰতিষ্ঠান, ৰাজনৈতিক দল আৰু সংগঠনে সহমৰ্মিতা আৰু মানৱতাৰ নিদৰ্শন দাঙি ধৰি জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে আগবাঢ়ি আহিছে । চৰকাৰেও সুচাৰুৰূপে দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছে ।

সাহায্যৰ সৈতে জড়িত কিছুমান খবৰে সংবাদ মাধ্যম আৰু সামাজিক মাধ্যমত তলপাৰ লগাইছে । বদৰুদ্দিন আজমল ডাঙৰীয়াই বানপানী প্ৰভাৱিত অঞ্চলত দুই কৌটি টকাৰ সাহায্য আগবঢ়োৱা খবৰটোৱে বিশেষভাবে চৰ্চা লাভ কৰিছে ।  হিন্দুত্বৰ সৈতে জড়িত সংগঠনে বানপীড়িতসকলক উদ্দেশ্যি আহ্বান জনাইছে যাতে আজমলৰ দুই কৌটিত অসমীয়া জাতিসত্তা বিক্ৰী নকৰে । ইমানবোৰ ব্যক্তি, সংগঠন, ৰাজনৈতিক দল আৰু প্ৰতিষ্ঠানে বানপীড়িতসকলক সহায়ৰ হাত আগবঢ়াই আছে । কিন্তু, হিন্দুত্বৰ সৈতে জড়িত সংগঠনে কেৱল আজমলৰ ডাঙৰীয়াৰ সাহায্যৰ অন্তুৰালত স্বাৰ্থ থকাৰ উমান পাইছে । ইয়াৰ কাৰণ কি ?

আন মানুহতকৈ দুৰ্ঘোৰ বিপদ আৰু দুৰৱস্থাত পৰা (Vulnerability) মানুহক শোষণ কৰিবলৈ বেছি সুবিধা হয় ।  সাধাৰণতে ব্যৱসায়িক গোষ্ঠীয়ে বজাৰ ব্যৱস্থাৰ মাধ্যমেৰে তেওঁলোকক শোষণ কৰে । কিন্তু, ৰাজনৈতিক দল আৰু সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনবোৰে প্ৰত্যক্ষভাবে সহায়ৰ হাত আগবঢ়াই তেওঁলোকক নিজৰ আদৰ্শৰ ফলীয়া কৰিবলৈ চেষ্টা চলায় । সহায় কৰাৰ সময়ত সংশ্লিষ্ট ৰাজনৈতিক দল বা সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনবোৰৰ কোনোধৰণৰ স্বাৰ্থ নাথাকিলেও স্বত:স্ফুৰ্তভাবে তেওঁলোকৰ প্ৰতি ইতিবাচক ধাৰণা গঢ়ি উঠাৰ সম্ভাৱনা থাকে । বদৰুদ্দিন আজমল ডাঙৰীয়াৰ প্ৰতিও এই প্ৰৱণতা আহিব পাৰে বুলি হিন্দুত্ববাদীসকলে সম্ভৱত: ধাৰণা কৰিছে । কাৰণ, বদৰুদ্দিন আজমলৰ পৰিচয় কেৱল এজন ব্যক্তি নহয় ।  হিন্দুত্বৰ পৰস্পৰবিৰোধী (হিন্দুত্ববাদীসকলৰ মতে) ৰাজনৈতিক দল এটাৰ তেখেত মুৰব্বী ।  এখোপ ওপৰলৈ উঠি হিন্দুত্বৰ গুৰি ধৰোঁতা একাংশই তেখেতক অসমত হিন্দুত্বৰ (হিন্দুত্ববাদীসকলে অসমত অসমীয়া আৰু হিন্দুত্ব একে বুলি বাগ̢ধাৰা এটা চলাই আহিছে) ক্ষতিকাৰক সভ্যতা হিচাপেও চিহ্নিত কৰি থৈছে ।

মানৱ সৃষ্ট বা প্ৰাকৃতিক যি কাৰণতেই হওক, অসমৰ মানুহে মাজে সময়ে কিছুমান জটিল সন্ধিক্ষণৰ সম্মুখীন হৈ আহিছে । সেই জটিল সন্ধিক্ষণত পৰস্পৰবিৰোধী আদৰ্শৰ শক্তিবোৰে অসমৰ মানুহক সহায়ৰ যোগেদি নিজৰ আদৰ্শ গজগজীয়া কৰিবলৈ চেষ্টা চলাই আহিছে । ১৯৫০ চনৰ ভূমিকম্পত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলক সহায় আগবঢ়াই অসমত হিন্দুত্ববাদৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰা হৈছিল  (আগ্ৰহী পাঠকে 2016 চনৰ 16 এপ্ৰিলত Economic and Political Weekly ত প্ৰকাশিত Malini Bhattacharjeeৰ ‘Tracing the Emergence and Consolidation of Hindutva in Assam’ শীৰ্ষক লেখাটো চাব পাৰে) । ছবছৰীয়া অসম আন্দোলনৰ সময়ত হিন্দু আৰু মুছলমান দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনে আন্দোলনটোৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছিল । যিহেতু হিন্দুত্ববাদীসকলে জটিল সন্ধিক্ষণত  অসমত নিজৰ আদৰ্শ সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছিল, সেয়েহে আজমলেও একে নীতি গ্ৰহণ কৰিব পাৰে বুলি তেওঁলোক শংকতি হৈছে ।  পৰিতাপৰ কথা যে পৰস্পৰ বিৰোধী আদৰ্শৰ সংঘাতে দুৰ্যোগৰ ফলত বিপদত পৰা মানুহক আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰৱণতাই মানৱতাবাদক কিছু হ’লেও আঁতৰত ৰাখে ।

সুখৰ কথা যে আজমলৰ দুই কৌটি টকাত অসমীয়াৰ জাতিসত্তা বিক্ৰী নকৰিবলৈ আহ্বান জনোৱা সংগঠনটোক বহুতে একেমুখে গৰিহণা দিছে । ইয়াৰ পৰা দুটা কথা স্পষ্ট হৈছে- (১) বিপদ আৰু দুৰৱস্থাৰ সময়ত অসমৰ মানুহে মানৱতাবাদক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে, আৰু (২) অসমীয়া জাতিসত্তাৰ ওপৰত কোনো ৰাজনেতিক দল বা সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনে অভিভাৱকত্ব খটুৱাবলৈ স্ব-ঘোষণা কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই  । 

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ৮ আগষ্ট ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৪]

 

Tuesday, 23 June 2026

লোকপিয়ল আৰু অসমীয়া ভাষাৰ সংকট (Census and Crisis of Assamese Language)

            লোকপিয়লৰ আৰ্থ-সামাজিক তথ্য সংগ্ৰহৰ সময়ত অসমীয়া ভাষাটোক মাতৃভাষা হিচাপে তথ্য প্ৰদান কৰা বা নকৰাৰ সম্পৰ্কত এটা আলোচনা চলি আছে । একশ্ৰেণীয়ে অসমীয়া ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা হ্ৰাস পোৱাৰ শংকাত ভুগিছে আৰু সেয়েহে চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানসকলে যাতে তেওঁলোকৰ মাতৃভাষা অসমীয়া হিচাপে লোকপিয়লত তথ্য প্ৰদান কৰে তাৰ ওপৰত জোৰ দিছে । অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি আৰু  একাংশ সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ সংগঠনে চৰ-চাপৰিৰ মুছলমানসকলক আহ্বান জনাইছে যাতে তেওঁলোকে লোকপিয়লত অসমীয়া ভাষাটোক মাতৃভাষা হিচাপে তথ্য প্ৰদান কৰে । কিন্তু, অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰী মহোদয়ে অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি আৰু সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ সংগঠনসমূহৰ এই পদক্ষেপৰ বিৰোধিতা কৰিছে । তেখেতৰ মতে, যিহেতু অসমত অসমীয়া এটা অফিচিয়েল লেংগুৱেজ, সেয়েহে অসমীয়া ভাষা সংকটত পৰাৰ কোনো সম্ভাৱনাই নাই । তেখেতে দাবী কৰে যে ২০ শতাংশ লোকে অসমীয়া ভাষা ক’লেও অসমীয়া ভাষা জীয়াই থাকিব ।  

যেতিয়ালৈকে ভাষা এটাৰ প্ৰয়োজন থাকে তেতিয়ালৈকে সেই ভাষাটো সংকটত নপৰে । অসমীয়া এটা অফিচিয়েল লেংগুৱেজ হৈ থকা সময়লৈকে অসমত অসমীয়া ভাযাৰ প্ৰয়োজন থাকিব । কিন্তু, অসমীয়া ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা হ্ৰাস পালে ভাষাটোৱে বেলেগ এটা সমস্যাত পৰিব ।  আধুনিক ভাষা বিজ্ঞান বা সমাজবিজ্ঞানৰ স্বীকৃত প্ৰক্ৰিয়া অনুসৰি ভাষা এটা কিমান মানুহে কয় (মাতৃভাষা নহ’বও পৰে) তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়ে সেই ভাষাটোৰ স্থান নিৰ্ণয় কৰা হয় । গতিকে, অসমীয়া ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা হ্ৰাস পালে ভাষাটো সংকটত নপৰিলেও ভাষাটোৰ স্থান অটুট ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত সমস্যাত পৰিব । শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি (ইণ্টাৰনেটৰ তথ্য), অসমীয়া ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত পৃথিৱীৰ ভাষাসমূহৰ ভিতৰত অসমীয়া ভাষাৰ স্থান  হ’ল ৬৫ । আন কথা একে থাকিলে, সমাগত লোকপিয়লত অসমীয়া ভাষা কোৱা লোকৰ সংখ্যা হ্ৰাস পালে ভাষাটোৰ স্থান নিশ্চিতভাবে তললৈ নামিব ।

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৯ নম্বৰ অনুচ্ছেদ অনুসৰি মাতৃভাষা সুৰক্ষাৰ বাবে দেশখনৰ প্ৰতিটো সম্প্ৰদায়ৰে মৌলিক অধিকাৰ আছে । গতিকে, লোকপিয়লত কোনে, কি ভাষাক মাতৃভাষা হিচাপে তথ্য প্ৰদান কৰিব সেই সম্পৰ্কে সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনবোৰে ৰাজহুৱাকৈ আহ্বান জনোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই । অৱশ্যে, অসমীয়া ভাষাৰ সপক্ষে কোনোবাই আহ্বান জনালে তেওঁলোকক নিৰুৎসাহ কৰাৰো প্ৰয়োজন নাই ।

 

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ২৩ জুন ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৬]

Saturday, 11 April 2026

বিনামূলীয়াৰ অৰ্থনীতি (Economics of Freebie)

             অসমৰ সমাগত নিৰ্বাচনৰ বিভিন্ন বিচাৰ্য বিষয়বোৰৰ ভিতৰত বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন প্ৰদান কৰা বিষয়টোৱে যথেষ্ঠ গুৰুত্ব লাভ কৰা দেখা গৈছে । নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰ সভাবোৰত শাসনাধিষ্ঠ ৰাজনৈতিক মিত্ৰদলবোৰে আগতকৈ বেছি সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন প্ৰদান কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে । বিৰোধী শক্তিৰো কিছুমান ৰাজনৈতিক দলে বৰ্তমানৰ চৰকাৰতকৈ অধিক পৰিমণৰ নগদ ধন দিয়াৰ কথা ঘোষণা কৰিছে ।  বিনামূলীয়াকৈ সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন প্ৰদান কৰা সম্পৰ্কত দুটা ভিন্ন মতামত দেখা যায় । একশ্ৰেণীয়ে ব্যৱস্থাটোক সমৰ্থন জনোৱাৰ বিপৰীতে আন এক শ্ৰেণীয়ে ব্যৱস্থাটোৰ নেতিবাচক দিশটো উপস্থাপন কৰি বিপক্ষে মতামত দিয়ে ।  গতিকে, ব্যৱস্থাটো ভাল নে বেয়া সেই সম্পৰ্কে সঠিক সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা কঠিন হৈ পৰে । অৰ্থনীতিৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে ব্যৱস্থাটোক কেনেদৰে চায় আৰু অসমৰ প্ৰেক্ষাপটত প্ৰকৃত ছবিখন কেনেকুৱা ?

দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলত জীৱনধাৰণ কৰি থকা লোকসকলে চাউল, দাইল আদি অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীসমূহ যোগাৰ কৰোতে দিনটোৰ বেছিভাগ সময় ব্যয় কৰিবলগীয়া হয় । তেনে অৱস্থাত জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰা দূৰৰে কথা, খাই-বৈ জীয়াই থকাটোৱে তেওঁলোকৰ বাবে এটা জলন্ত সমস্যা হৈ পৰে ।  আচলতে, তেওঁলোকে দৰিদ্ৰতাৰ বাবে দৰিদ্ৰ হৈ থাকি ‘দৰিদ্ৰতা ফান্দ’ত সোমাই পৰে । আনৰ সহায় লাভ নকৰিলে তেওঁলোকে সেই ফান্দৰ পৰা ওলাই আহিব নোৱাৰে আৰু ইয়াতেই তেওঁলোকক বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰে (এই সম্পৰ্কে অধিক জানিবৰ বাবে আগ্ৰহী পাঠকে অভিজিত বেনাৰ্জী আৰু এষ্টাৰ ডুফ্লোৰ “প’ৰ ইক’ন’মিকছ” নামৰ গ্ৰন্থখন চাব পাৰে) । জনসাধাৰণৰ জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱাটো প্ৰতিখন কল্যাণকামী ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব ।  সেয়েহে, চৰকাৰে তেওঁলোকক বিনামূলীয়াকৈ সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন প্ৰদান কৰে ।  এই দায়িত্ব পালনৰ বাবে চৰকাৰে কি উৎসৰ পৰা ধনৰ ব্যৱস্থা কৰে সেয়া আন এক বিষয় ।

বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন লাভ কৰা লোকসকলৰ পৰা  কি আশা কৰা যায় ? অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীসমূহ চৰকাৰৰ পৰা লাভ কৰাৰ পিছত জনসাধাৰণে সেই সামগ্ৰীসমূহ যোগাৰ কৰাৰ বাবদ ব্যয় হোৱা সময়খিনি আন কামত নিয়োজিত হৈ নগদ ধন উপাৰ্জন কৰি দৰিদ্ৰতা ফান্দৰ পৰা মুকলি হ’বলৈ সক্ষম হ’ব লাগে ।  যদি সেই ফান্দৰ পৰা ওলাই আহিব পাৰে, সেয়াও দেশৰ প্ৰতি আগবঢ়োৱা এটা ইতিবাচক বৰঙণি হ’ব পাৰে । ইতিমধ্যে যিমান লোকক বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন প্ৰদান কৰা হৈছে,  কিছু সংখ্যক হ’লেও দৰিদ্ৰতাৰ ফান্দৰ পৰা ওলাই আহিব পাৰিব লাগিছিল ।  কিন্তু, অসমত বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন লাভ কৰা লোকৰ সংখ্যা প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধিহে হৈ আছে ।  অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিকোণেৰে সম্ভৱ:ত ইয়াৰ কাৰণ দুটা- (১) বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধন লাভ কৰা অসমৰ লোকসকলে তেওঁলোকৰ ৰাহি সময়খিনি অৰ্থনৈতিক অৱস্থা উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে সঠিকভাবে ব্যৱহাৰ কৰা নাই, আৰু (২) চৰকাৰে প্ৰদান কৰি থকা বিনামূলীয়া সামগ্ৰী আৰু নগদ ধনৰাশি দৰিদ্ৰতা ফান্দৰ পৰা ওলাই আহিব পৰাকৈ পৰ্যাপ্ত নহয় ।

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ১১ এপ্ৰিল ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৬]

Friday, 10 April 2026

স্বাধীন ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ ধাৰা [Trend of Political Economy of India after Independence]

        সাধাৰণতে শাসনৰ গাদীত থকা ৰাজনৈতিক দলৰ মতাদৰ্শ অনুসৰিয়েই অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্তবিলাক গ্ৰহণ কৰা হয় বাবে সংশ্লিষ্ট দেশখনৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ ছবিখন সহজে বুজি পোৱা যায় ।  কিন্তু, ভাৰতত সকলো সময়তে এই সাধাৰণ ধাৰণা অনুসৰি অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্তবিলাক ল’ব পৰা পৰিৱেশ নাছিল । মাজে সময়ে স্ববিৰোধী নীতি গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হোৱাৰ ফলত দেশখনৰ ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি কিছুমান আমোদজনক পৰিস্থিতিৰ মাজেৰে আগবাঢ়িছে ।

বহলাই কোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই যে ব্ৰিটিছে প্ৰায় দুশ বছৰ শাসন কৰাৰ পিছত অৰ্থনৈতিক দিশত দেশখন কোঙা হৈ পৰিছিল । সামগ্ৰিক উন্নয়নত সমাজবাদ আৰু পুঁজিবাদৰ প্ৰয়োজনৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছত দেশখনত মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল । মিশ্ৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল যদিও প্ৰথম অৱস্থাত পুঁজিবাদতকৈ সমাজবাদৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল ।  পঞ্চ বাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে প্ৰথমে বৃহৎ উদ্যোগ স্থাপনত অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল আৰু পিছলৈ কৃষিৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰি ‘সেউজ বিপ্লৱ’ৰ সূচনা কৰা হৈছিল ।  ১৯৬৯ চনত ১৪টা বাণিজ্যিক বেংক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ জৰিয়তে দেশখনত সমাজবাদী ব্যৱস্থা অধিক কটকটীয়া কৰি তোলা হৈছিল । চুবুৰীয়া দেশৰ বিৰূদ্ধে চলা যুদ্ধ-বিগ্ৰহ আৰু খৰাঙৰ দৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগে প্ৰচলিত অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ যোগেদি কৰিব বিচৰা দেশখনৰ উন্নয়নত প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে দেখা দিছিল । তদুপৰি, সমাজবাদী ব্যৱস্থাত প্ৰয়োজনাধিক ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ থকাৰ ফলত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত অনাৱশ্যক বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল । সমাজবাদী ব্যৱস্থাই অগ্ৰাধিকাৰ পাইছিল বাবে ১৯৪৭ চনৰ পৰা ১৯৮৪ চনলৈ ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাক কিছুমান অৰ্থনীতিবিদে ‘সমাজবাদী যুগ’ (Socialism Era) হিচাপে অভিহিত কৰে । সমাজবাদী ব্যৱস্থাৰ বিফল হৈছিল বাবে পুঁজিবাদক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ উদ্দেশ্যে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ সম্প্ৰসাৰণক উৎসাহ প্ৰদানেৰে অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু বিশ্বায়নক আদৰণি জনাই যোৱা শতিকাৰ অষ্টম দশকত ভাৰতত উদাৰবাদৰ সূচনা কৰা হৈছিল (ৰাজীৱ গান্ধীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত) । অৱশ্যে, সেই সময়ত দেশখনত উদাৰবাদক মুকলিকৈ আদৰি লোৱা হোৱা নাছিল । সেয়েহে ১৯৮৪ চনৰ পৰা ১৯৯১ চনৰ সময়ছোৱাৰ উদাৰবাদক অৰ্থনীতিবিদ অৰবিন্দ পানাগাৰিয়াই ‘লুকাই চুৰকৈ কৰা উদাৰীকৰণ’ (Liberalization by stealth) হিচাপে অভিহিত কৰিছে । ১৯৯১ চনত দেশখনত প্ৰৱৰ্তন কৰা উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু বিশ্বায়ন নীতিৰ জৰিয়তে দেশখনত পুঁজিবাদৰ বাট অধিক সুগম কৰি নব্যউদাৰবাদৰ সূচনা কৰা হৈছিল । ১৯৯১ চনৰ পৰা বৰ্তমানৰ সময়ছোৱাক অৰ্থনীতিবিদ জগদীশ ভাগৱতীয়ে ‘ধুমুহাৰ সংস্কাৰ’(Reform by Storm) হিচাপে অভিহিত কৰিছে ।  কিন্তু, দেশখনত নব্যউদাৰবাদ প্ৰৱৰ্তনৰ পথ মসৃণ নাছিল । পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল বাবে তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী শক্তিবোৰে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ বিৰূদ্ধে থিয় দিছিল । উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৯১ চনত গঠন হোৱা ‘স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চ’ই নব্যউদাৰবাদৰ বিৰূদ্ধে সমগ্ৰ দেশতে জনমত গঠন কৰিছিল ।  নব্যউদাৰবাদক গতি প্ৰদান কৰা ‘বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা’ৰ দৰে আন্ত:ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাবোৰ ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশৰ বাবে উপকাৰত নাহে বুলি ‘স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চ’ই প্ৰচাৰ চলাইছিল । ‘স্বদেশী জাগৰণ মঞ্চ’ৰ একাংশ নেতাই বিশ্বায়নক সাম্ৰাজ্যবাদৰ নতুন ৰূপ হিচাপে অভিহিত কৰিছিল ।  কিন্তু, শাসনত থকা তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী ৰাজনৈতিক দলবোৰে বুজি উঠিছিল যে দেশখনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ স্বাৰ্থত নব্যউদাৰবাদক অগ্ৰাহ্য কৰা সম্ভৱ নহয় । আচলতে, নব্যউদাৰবাদক লৈ তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী শক্তিবোৰৰ মাজতে মতভেদৰ সৃষ্টি হৈছিল । এহাতে ৰাজনৈতিক দলবোৰে নব্যউদাৰবাদক আদৰণি জনাইছিল । আনহাতে, ৰক্ষণশীল তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংগঠনবোৰে নব্যউদাৰবাদৰ বিৰূদ্ধে থিয় দিছিল ।  একে আদৰ্শৰ সংগঠনবোৰৰ মাজত দুটা ফৈদৰ মাজত ঘটা সংঘাত দূৰ কৰাৰ বাবে অটল বিহাৰী বাজপেয়ীৰ দৰে আগশাৰীৰ নেতাই চেষ্টা চলাবলগীয়া হৈছিল ।  ১৯৯৬ চনত নিৰ্বাচনী সভাত নেতাগৰাকীয়ে কৈছিল যে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক দলে নব্যউদাৰবাদ আৰু বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানীৰ বিৰূদ্ধাচৰণ নকৰে । বিদেশী বহুৰাষ্ট্ৰীয় কোম্পানীৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতীয় পুঁজিপতিয়ে ভাৰতৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত বিনিযোগ কৰাটোহে তেওঁলোকে বিচাৰে ।  বাজপেয়ীৰ এই মন্তব্যৰ পিছতে দেশখনত স্বদেশী সামগ্ৰীৰ নামত (Brand) বজাৰৰ দ্ৰুত উত্থান ঘটিবলৈ ধৰিলে (বাজপেয়ী ডাঙৰীয়াৰ মন্তব্যৰ পিছত কেইগৰাকীমান ভাৰতীয় পুঁজিপতিৰ উত্থান মনকৰিবলগীয়া) । ভাৰতীয় পুঁজিপতিয়ে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ বাবে কিছুমান আমোদজনক চিন্তাধাৰাৰ সূচনা হ’বলৈ ধৰিলে । উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতীয় পুঁজিপতিয়ে উৎপাদন কৰা সামগ্ৰীৰ উপভোগক ‘দেশপ্ৰেমমূলক উপভোগবাদ’ (Patriotic Consumerism) হিচাপে প্ৰচাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱা দেখা গ’ল । অৱশ্যে, এনেকুৱা নহয় যে বাজপেয়ীয়ে তেখেতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী সামাজিক-সাংস্কৃতিক শক্তিবোৰৰপৰা নব্যউদাৰবাদ নীতি গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বানৰ সম্মখীন হোৱা নাছিল ।  কিন্তু, নিজে অন্তৰ্ভূক্ত হোৱা আদৰ্শৰ শক্তিবোৰৰপৰা অহা প্ৰবল প্ৰত্যাহ্বানৰ পিছতো নেতাগৰাকীয়ে নব্যউদাৰবাদৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত থমকি ৰোৱা নাছিল ।  মনকৰিবলগীয়া যে বাজপেয়ীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালতে নিৰ্বিনিয়োগৰ বাবে এটা সুকীয়া মন্ত্ৰালয় গঠন কৰা হৈছিল (যাক বৰ্তমান ‘বিনিযোগ আৰু ৰাজহুৱা সম্পত্তি ব্যৱস্থাপনা বিভাগ’ হিচাপে জনা যায়) । সেই সময়ত (১৯৯৯-২০০৪) নব্যউদাৰবাদক কিমান আগ্ৰহেৰে সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱা হৈছিল এই মন্ত্ৰালয়টোৰ গঠনে তাৰ প্ৰমাণ দিয়ে । মনকৰিবলগীয়া যে ১৯৯১ চনত ড° মনমোহন সিং বিত্তমন্ত্ৰী হৈ থকাৰ সময়তে দেশখনত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ সাধন কৰা হৈছিল । গতিকে, ড° সিঙৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত স্বাভৱিকতে ভাৰতত নব্যউদাৰবাদৰ ধাৰা শৃংখলাবদ্ধভাবে আগবঢ়াই নিয়া হৈছিল । ভবা হৈছিল যে বিশ্ব অৰ্থনীতিত ভাৰতে কৃতকাৰ্য হ’ব নোৱাৰাৰ মূল বাধা আন্ত:গাঁঠনিৰ পয়ালগা অৱস্থা । সেয়েহে, আন্ত:গাঁঠনিৰ উন্নয়নৰ উদ্দেশ্যে চৰকাৰে নিজাববীয়াকৈ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ উপৰি ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত খণ্ডৰ যুটীয়া (Public-Private Partnership) ব্যৱস্থাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল ।

            ভাৰতৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি নব্যউদাৰবাদৰ ভিত্তিতে গঢ়ি উঠিছে ।  কিন্তু, পূৰ্বৰ তুলনাত নব্যউদাৰবাদৰ প্ৰকৃতি আৰু প্ৰসাৰৰ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে ।  ১৯৯১ চনত একপ্ৰকাৰ বাধ্যত পৰিয়েই নব্যউদাৰবাদক আদৰণি জনাবলগীয়া হোৱাত ৰাজনীতিক আৰু পুঁজিপতিৰ মাজত ঘনিষ্ঠতা গঢ়ি উঠিছিল ।  সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিত এই ঘনিষ্ঠতা অধিক দ্ৰুত ৰূপত গঢ়ি তোলা দেখা গৈছে ।  ২০১৪ চনৰ নিৰ্বাচনৰ সময়ত নৰেন্দ্ৰ মোদীক নব্যউদাৰবাদৰ গোড়া সমৰ্থক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি ‘ব্যৱসায়িৰ পচন্দৰ প্ৰাৰ্থী’ (The preferred candidate of corporate capital), ‘ভাৰতৰ থেচাৰ মহূৰ্ত’ (India’s Thatcher moment) আদি অলংকাৰেৰে অংলকৃত কৰা হৈছিল ।  শ্ৰী মোদীৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত নিগম কৰৰ তীব্ৰ হ্ৰাসকৰণে (পূৰ্বৰ ৩০-২২ শতাংশৰ পৰা বৰ্তমানৰ ২৫-১৫ শতাংশলৈ) এই অলংকাৰবোৰৰ যুক্তিযুক্ততাকে প্ৰতিফলিত কৰিছে ।  কিন্তু, ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী আদৰ্শক বৰ্তাই ৰখাৰ স্বাৰ্থত নব্যউদাৰবাদ ব্যৱস্থাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা চলোৱাও দেখা গৈছে । আচলতে, ভাৰতৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি নব্যউদাৰবাদক এৰাই চলিব নোৱাৰে আৰু একেসময়তে অনিয়ন্ত্ৰিত নব্যউদাৰবাদে যাতে তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদী আদৰ্শক তল পেলাব নোৱাৰে সেয়াও দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰিবলগীয়া হৈছে । সেয়েহে, দেশখনৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি তথাকথিত ৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদ আৰু নব্যউদাৰবাদ-এই পৰস্পৰ বিৰোধমূলক ব্যৱস্থাক সামৰি এটা মিশ্ৰ ব্যৱ্স্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচৰা হৈছে ।  এই ব্যৱস্থাৰ ফলত নব্যউদাৰবাদে এটা নতুন দিশত গতি কৰাৰ উপক্ৰম হৈছে ।

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ১০ এপ্ৰিল ২০২৬, পৃষ্ঠা: ৪]

Thursday, 25 December 2025

অৰ্থনৈতিক কামকাজ আৰু পৰিৱেশবাদ (Economic Activities and Environmentalism)

             ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় পৰিস্থিতি সুস্থিৰ হৈ থাকিলে সংশ্লিষ্ট ৰাষ্ট্ৰখনত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা চলোৱা হয় । কিন্তু, এই পৰিৱেশে কিছুমান শংকাৰ সৃষ্টি কৰে ।  সাধাৰণতে বৃহৎ উদ্যোগ স্থাপনৰ যোগেদি অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সাধন কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হয় । উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে বৃহৎ পৰিমাণৰ ভূমিৰ প্ৰয়োজন হয় ।  ভূমিৰ প্ৰয়োজনীয় নথিপত্ৰ নথকাকৈ বসবাস কৰি থকা লোকসকলক স্থানান্তৰ কৰি তেওঁলোকৰ ভূমিতে উদ্যোগ স্থাপন হ’ব বুলি বহুতে শংকাত ভোগে । সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ বনাঞ্চলকে ধৰি পৰিৱেশৰ ওপৰত পৰিবলগীয়া ঋণাত্মক প্ৰভাৱ হ’ল উদ্যোগ স্থাপনৰ সৈতে জড়িত আন এক শংকা । এনেধৰণৰ শংকাৰ বহি:প্ৰকাশ হিচাপে বিভিন্ন সময়ত গণ-আন্দোলনৰ দৰে পৰিস্থিতিৰো উদ্ভৱ হয় ।

অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত ওতো:প্ৰতো সম্পৰ্ক আছে ।      এই সম্পৰ্কৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমগ্ৰ পৃথিৱীতে পৰিৱেশবাদৰ উত্তৰণ ঘটিছে । মাৰ্টিনেজ-এলিয়েৰ নামৰ গৱেষকজনে তেখেতৰ ‘The Environmentalism of the Poor’ নামৰ গ্ৰন্থখনত তিনি প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে ।  মন কৰিবলগীয়া যে পৰিৱেশবাদৰ প্ৰকাৰবোৰে সংশ্লিষ্ট প্ৰকাৰটোৰ মূল মতবাদক সামৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষা আন্দোলনো প্ৰতিনিধিত্ব কৰে । প্ৰথম প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদক তেখেতে ‘অৰণ্যৰ সংস্কৃতি’ (The Cult of Wilderness) হিচাপে অভিহিত কৰিছে । এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ পৰিপন্থী নহয় । কিন্তু, অৰ্থনৈতিক উন্নয়নে জৈৱিক সম্প্ৰদায়ৰ অখণ্ডতা, স্থিৰতা আৰু সৌন্দৰ্য ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিলে তেনে উন্নয়নক সঠিক হিচাপে বিবেচনা কৰা নহয় । এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবিদসকলে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাক পৃথক হোৱাটো বিচাৰে আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰভাৱ যথাসম্ভৱ সীমিত কৰিব বিচাৰে । এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবিদসকলে বনাঞ্চলসমূহক কেইবাটাও ভাগত ভাগ কৰাৰ পক্ষপাতি আৰু ইয়াৰে কিছুমান বনাঞ্চলক অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণৰূপে নিষেধাজ্ঞা আৰোপৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে ।  বনাঞ্চলসমূহৰ নান্দনিক মূল্য, ধৰ্মীয় বা সাংস্কৃতিক মূল্য বৰ্তাই ৰখা এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদৰ আন এক উদ্দেশ্য ।  সেয়েহে,  এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদৰ সৈতে সংগতি ৰাখি দেশবোৰৰ চৰকাৰে বন আইন বা বননীতি প্ৰস্তুত কৰাৰ সময়ত বনাঞ্চলসমূহক কেইবাটাও ভাগত বিভক্ত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে । উদাহৰণস্বৰূপে, ‘বন আইন, ১৮৭৮’ অনুসৰি  দেশখনৰ বনাঞ্চলসমূহক সংৰক্ষিত বনাঞ্চল, সুৰক্ষিত বনাঞ্চল আৰু গ্ৰাম্য বনাঞ্চল হিচাপে বিভক্ত কৰা হৈছিল ।  ইয়াৰে প্ৰথম প্ৰকাৰৰ বনাঞ্চলসমূহ সম্পূ্ৰ্ণৰূপে চৰকাৰৰ কৰ্তৃত্ত্বত ৰখা হৈছিল । অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু জনসাধাৰণৰ পৰা এই প্ৰকাৰৰ বনাঞ্চলসমূহক বাহিৰত ৰখা হৈছিল । পৰিৱেশৰ সুস্থিৰতা বৰ্তাই ৰখাই এই প্ৰকাৰৰ বনাঞ্চলসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল । সঠিকভাবে সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পিছত সুৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহক ভৱিষ্যতে সংৰক্ষিত বনাঞ্চললৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল ।  সুৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহত বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱ আছিল বাবে এই প্ৰকাৰৰ বনাঞ্চলৰ ওপৰতো সাধাৰণ লোকৰ অধিকাৰ নাছিল । সেই সময়ত গাঁৱৰ লোকসকলৰ বহুতৰে জীৱিকা বনাঞ্চলৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰিছিল । সেয়েহে, গাঁৱৰ লোকসকলৰ বাবে গ্ৰাম্য বনাঞ্চলৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছিল । গ্ৰাম্য বনাঞ্চলসমূহ পৰিচালনাৰ কৰ্তৃত্ত্ব গাঁৱৰ লোকসকলৰ ওপৰতে ন্যস্ত কৰা হৈছিল ।

প্ৰথম প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদক দ্বিতীয় প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদে প্ৰত্যাহ্বান জনায় । মাৰ্টিনেজ-এলিয়েৰে দ্বিতীয় প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদক ‘পৰিৱেশ-দক্ষতাৰ শুভবাৰ্তা’ (The Gospel of Eco-efficiency)  হিচাপে অভিহিত কৰিছে ।  এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে চিন্তা কৰে । আন কথাত, আধুনিক উদ্যোগ, কৃষি, নগৰীকৰণ আৰু স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় উত্তৰণে কেনেদৰে পৰিৱেশৰ ওপৰত ঋনাত্মক প্ৰভাৱ পেলায় সেই সম্পৰ্কে চিন্তা কৰে ।  পৰিৱেশৰ কোনো বিঘিনি নঘটাকৈ যাতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন চলি থাকে তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখে ।  আচলতে, এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদে সম্পদসমূহৰ ‘সৰ্বনিম্ম ব্যৱহাৰ’ বা ‘সঠিক ব্যৱহাৰ’ৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে । এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদৰ ভিত্তিতে সমগ্ৰ পৃথিৱীতে ‘বহনক্ষম উন্নয়ন’ৰ ধাৰণা গঢ়ি উঠিছে ।  যদিও ‘বহনক্ষম উন্নয়ন’ৰ ধাৰণাটো যোৱা শতিকাৰ শেষৰ দুটা দশকৰ পৰাহে অধিক প্ৰচাৰ লাভ কৰিছে, এই ধাৰণাৰ ভিত্তিত বহু আগতেই ভাৰতবৰ্ষত বননীতি প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল । উদাহৰণস্বৰূপে, ‘ৰাষ্ট্ৰীয় বননীতি ১৯৫২’ কোৱা হৈছে যে  দেশখনৰ ভৌগোলিক অঞ্চলৰ এক তৃতীয়াংশ (পাহাৰীয়া আৰু ভৈয়ামত ক্ৰমে ৬০ শতাংশ আৰু ২০ শতাংশ) বনাঞ্চলে আঁৱৰি থকা উচিত । দেশখনৰ এই নীতি বৰ্তমানো অব্যাহত আছে । এই প্ৰসংগত ‘বন (সংৰক্ষণ) সংশোধনী আইন, ২০২৩’ৰ প্ৰস্তাৱনা উল্লেখ কৰিব পাৰি ।

প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদক আন এবিধ পৰিৱেশবাদে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে, যাক ‘দৰিদ্ৰৰ পৰিৱেশবাদ’(Environmentalism of the Poor) হিচাপে জনা যায় । ইয়াক ‘জীৱিকা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ’ বা ‘উদাৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ’ হিচাপেও জনা যায় । মানু্হে ‘অধিক বিচৰা’ৰ কাৰণেই হওক বা জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ কাৰণেই হওক, অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন ক্ৰমাগতভাবে সম্প্ৰসাৰণ হৈ থাকে । যাৰ ফলত পৰিৱেশৰ ওপৰত ঋণাত্মক প্ৰভাৱৰ মাত্ৰাও দ্ৰুত গতিত বৃদ্ধি হৈ থাকে ।  চিন্তাজনক কথাটো হ’ল, উদ্যোগিক দেশবোৰে নিজৰ দেশৰ সম্পদবোৰৰ প্ৰচুৰতা হ্ৰাস পাই অহাৰ ফলত তৃতীয় বিশ্বৰ দেশবোৰৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় কেঁচা সামগ্ৰীবোৰ আমদানী কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহে । কেৱল সেয়াই নহয়, পৰিৱেশ সম্পৰ্কে নিজৰ দেশৰ উদ্যোগিক নীতিবোৰ কঠোৰ হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে তুলনামূলকভাবে নমনীয় উদ্যোগিক নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰা দুখীয়া দেশবোৰত উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ আগ্ৰহী হৈ উঠে (ইয়াক Pollution Haven Hypothesis বুলি জনা যায়) । ইয়াৰ বাবে তেওঁলোকে দুখীয়া দেশবোৰৰ সেই শক্তিবোৰৰ সৈতে বুজাবুজি কৰে, যিবোৰে তুনলামূলকভাবে নমনীয় উদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তুত কৰিবলৈ সাজু হৈ থাকে ।  বৃহৎ উদ্যোগবোৰৰ আগমনে সংশ্লিষ্ট দেশখনৰ দুখীয়া লোকসকলে দীৰ্ঘদিন ধৰি বসবাস কৰি থকা অঞ্চলবোৰ অধিগ্ৰহণ কৰাৰ বাধ্যবাধকতা আহি পৰে ।  ফলস্বৰূপে, দুখীয়া লোকসকলৰ সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ সৈতে জড়িত জীৱিকাৰ উপৰি স্থানীয় ইতিহাস, ৰীতি-নীতি আদি প্ৰত্যাহ্বানৰ সম্মুখীন হয় । আন কথাত, উদ্যোগিক বিকাশে কেৱল পৰিৱেশৰ ওপৰতে নহয়, পৰিৱেশৰ সৈতে জড়িত সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ জীৱনৰ ওপৰতো ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পেলায় ।  ‘দৰিদ্ৰৰ পৰিৱেশবাদে’ দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ পৰিৱেশৰ অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব প্ৰদান কৰে ।  এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদে সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশক স্থানীয় লোকসকলৰ জীৱিকাৰ নিৰ্ভৰশীলতাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বস্তুগত দৃষ্টিকোণেৰে বিশ্লেষণ কৰে । অঞ্চল এটাৰ ওচৰৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সম্পৰ্কে স্থানীয় লোকসকলৰ আন্তৰিক সম্পৰ্ক থাকে । সেয়েহে, বিভিন্ন কাৰণত তেওঁলোকে সংশ্লিষ্ট অঞ্চলটোৰ পৰিৱেশৰ পৰা সম্পদ আহৰণ কৰে যদিও সেইবোৰ নি:শেষ হৈ যোৱাৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ সংশয় থাকে । ভাৰতবৰ্ষৰ কেইখনমান বন আইন আৰু বননীতি প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰকাৰৰ পৰিৱেশবাদৰ প্ৰভাৱ পৰিছে । স্থানীয় লোকসকলৰ সহযোগেৰে বনাঞ্চলসমূহৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ‘ৰাষ্ট্ৰীয় বননীতি, ১৯৮৮’ প্ৰস্তুত কৰি ‘সংযুক্ত বন পৰিচালনা’ (Joint Forest Management)  ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল ।  স্থানীয় দুখীয়া লোকসকলক তেওঁলোকৰ ওচৰৰ বনাঞ্চলৰ ওপৰত অধিকাৰ কটকটীয়া কৰাৰ বাবে ‘বন অধিকাৰ আইন, ২০০৬’ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে । সি যি কি নহওক, বনাঞ্চলৰ ওপৰত থকা দুখীয়া লোকসকলৰ  অধিকাৰ ক্ষুন্ন হোৱাৰ উপক্ৰম হ’লেই ‘দৰিদ্ৰৰ পৰিৱেশবাদ’ৰ ভিত্তিত অঞ্চলভেদে আন্দোলনৰ সূত্ৰপাত হয় । ভাৰতৰ ‘চিপকো আন্দোলন’ ইয়াৰ এটা উৎকৃষ্ট উদাহৰণ ।

সম্পদৰ প্ৰতি মানুহৰ আকৰ্ষণ সীমাহীন (পৰিৱেশ ইতিহাসবিদ ৰামচচন্দ্ৰ গুহৰ ভাষাত “দিল মাংগে ম’ৰ”) । প্ৰকৃতাৰ্থত পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰিবলৈ হ’লে মানুহে প্ৰয়োজনাধিক উপভোগ পৰিহাৰ কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে ।  প্ৰয়োজনাধিক উপভোগে উৎপাদনকাৰীসকলক অধিক উৎপাদন কৰিবৰ বাবে উৎসাহিত কৰে । কাৰণ, অধিক উৎপাদনৰ সৈতে তেওঁলোকৰ অধিক মুনাফা আৰ্জনৰ অভিপ্ৰায় জড়িত থাকে ।

 

[প্ৰকাশিত, ‘আমাৰ অসম’, ২৬ ডিচেম্বৰ ২০২৫, পৃষ্ঠা: ৭]